Cách phát âm zh ch sh r, z c s, j q x trong tiếng Trung cho người Việt

22 tháng 10, 2026 · 9 phút đọc

Với người Việt, âm tiếng Trung chia làm hai phần. Phần lớn nghe quen: m, n, l, f, a, u, an, ang đọc gần như tiếng Việt. Phần còn lại mới là chỗ cần luyện: zh, ch, sh, r với lưỡi cong, nhóm z, c, s, nhóm j, q, x và nguyên âm ü. Khó hơn cả là những chữ trông giống chữ Quốc ngữ mà đọc khác hẳn: d, t, x, ch, h. Bên dưới là cách phát âm từng nhóm, có âm thanh: bấm vào âm tiết để nghe.

Phụ âm tiếng Trung: bật hơi và không bật hơi

Trong tiếng Việt, b và đ là âm hữu thanh, có rung dây thanh. Trong tiếng Trung, các cặp phụ âm khác nhau theo cách khác: cả hai âm trong cặp đều không rung, chỉ khác ở luồng hơi. Một âm đọc nhẹ nhàng, âm kia bật ra một luồng hơi rõ, như có chút “h” ngay sau phụ âm. Đó là bật hơi. Người Việt đã có sẵn một cặp như vậy: t và th.

• d và t. dà tà Đây là cặp dễ nhất và cũng là cái bẫy lớn nhất: pinyin d đọc gần như t tiếng Việt (không phải d = “z”, cũng không phải đ), còn pinyin t đọc như th. Dà gần “tà”, tā gần “tha”.
• b và p. bā pā Pinyin b không phải b tiếng Việt: môi không rung, giống một chữ “p” nhẹ, không bật hơi. Pinyin p là chữ “p” đó nhưng bật mạnh một luồng hơi.
• g và k. gǔ kǔ Pinyin g gần c/k tiếng Việt (“cu”), không phải g của “gà”. Pinyin k là c/k có bật hơi, và không phải kh.
• z và c, zh và ch, j và q. zì cì zhī chī jī qī Trong mỗi cặp, âm đầu không bật hơi, âm sau có bật hơi.

Tự kiểm tra rất đơn giản: đặt lòng bàn tay hoặc một mẩu giấy trước miệng. Với pa, ta, ku, giấy phải rung lên; với ba, da, gu thì gần như đứng yên. Nếu bạn đọc ba như b tiếng Việt, người ta vẫn hiểu, nhưng nghe ra giọng nước ngoài ngay. Còn nếu đọc pa mà không bật hơi, người Trung Quốc sẽ nghe thành ba, tức là một từ khác: 爸爸 bàba — bố, nhưng 怕 pà — sợ.

Thêm một chữ cần nhớ: pinyin h đọc gần kh tiếng Việt, có tiếng cọ nhẹ ở cuống lưỡi, chứ không phải h nhẹ của “hoa”. hēuống gần “khưa”.

Cách phát âm z c s, zh ch sh r và j q x

Đây là ba dãy âm xuýt. Trong mỗi dãy, lưỡi đặt ở cùng một vị trí, nên học theo dãy sẽ dễ hơn học từng âm.

• z, c, s: đầu lưỡi chạm sau răng. z là “t” và “x” đọc liền một lúc, như “ts”, không bật hơi; tiếng Việt không có chữ nào cho âm này. c là “ts” bật hơi mạnh. s đọc gần như x tiếng Việt, chứ không phải s. zā cì sā
• zh, ch, sh, r: đầu lưỡi cong lên phía sau. Nâng đầu lưỡi lên vòm miệng, sau phần lợi trên, rồi lùi lại một chút. zh gần tr tiếng Việt đọc với lưỡi cong (như người miền Trung, miền Nam phân biệt tr với ch), không bật hơi. ch là zh có bật hơi, nên nó không phải ch tiếng Việt. sh gần s tiếng Việt khi phát âm lưỡi cong cẩn thận, khác hẳn x. zhā chū shā
• j, q, x: lưỡi phẳng, đầu lưỡi ở dưới. Đầu lưỡi tì vào răng dưới, phần giữa lưỡi nâng lên vòm miệng, môi dàn ra như khi cười. Âm nghe mềm: j gần ch tiếng Việt, q là ch có bật hơi, x gần x tiếng Việt nhưng mềm hơn, xuýt hơn. jiā qū xiā

Khác biệt nghe rõ nhất khi đặt cạnh nhau. Nghe từng cặp vài lần liền:

• zh và j: zhā jiā, âm cứng với lưỡi cong và âm mềm với lưỡi phẳng: gần “tra” và “cha”.
• ch và q: chū qū, ở đây nguyên âm cũng đổi: sau q, chữ u đọc là ü.
• sh và x: shī xī, lưỡi cong và lưỡi phẳng: gần “sư” và “xi”.
• s và sh: sī shī, lưỡi ở răng và lưỡi lùi về sau: gần “xư” và “sư”.

Bản thân pinyin cũng gợi ý: j, q, x chỉ đứng trước i và ü, còn zh, ch, sh, r, z, c, s không bao giờ đứng trước hai nguyên âm này. Nhìn âm tiết là biết nó thuộc dãy nào. Mọi tổ hợp được viết thế nào, xem bài về bảng chữ cái tiếng Trung.

Âm r trong tiếng Trung

Chữ r dễ gây nhầm lẫn: nó không phải r rung lưỡi, cũng không phải “z” như cách nhiều người Hà Nội đọc chữ r, d, gi. Lưỡi không rung, không đập vào vòm miệng. Lưỡi đặt giống hệt như khi đọc sh, đầu lưỡi cong lên phía sau, chỉ thêm tiếng (dây thanh rung). Âm này gần với r cong lưỡi của người miền Trung, miền Nam khi đọc chữ r cẩn thận, môi không chu ra.

• 人rénngười
• 热rènóng
• 肉ròuthịt
• 日rìngày (văn viết), mặt trời

Cách luyện: kéo dài âm sh mà không di chuyển lưỡi, rồi thêm tiếng, bạn sẽ có r tiếng Trung. Sau đó thêm nguyên âm: shì rì.

Nguyên âm tiếng Trung: e, ü và -i không phải “i”

e không phải e tiếng Việt. Khi e đứng một mình trong âm tiết, nó đọc sâu trong miệng, nằm giữa ơ và ưa: miệng hé, môi thả lỏng, lưỡi lùi về sau. èđói hēuống gē Trong các tổ hợp ie, üe, ei, chữ e đọc gần ê: ie gần “iê”, ei gần “ây”.

ü là “i” với môi tròn. Nói “i”, giữ nguyên lưỡi, rồi chu môi tròn như khi nói “u”. Tiếng Việt không có nguyên âm này, và nó không phải u, cũng không phải “uy”: đó là một âm duy nhất. So sánh: lùđường lǜxanh lá, nǔ nǚnữ. Hai dấu chấm chỉ viết sau n và l, nơi có cả hai khả năng. Sau j, q, x và y thì bỏ dấu chấm, nhưng âm vẫn là ü: 去 qù — đi, 鱼 yú — cá, 学 xué — học.

-i sau zh, ch, sh, r, z, c, s đọc như ư. Trong các âm tiết zhi, chi, shi, ri, zi, ci, si, chữ i không phải “i”. Lưỡi giữ nguyên chỗ của phụ âm, và phụ âm chỉ kéo dài thêm với tiếng. Với người Việt, gần nhất là ư: si gần “xư”, shi gần “sư” lưỡi cong. sìbốn shímười chīăn Còn “i” thật thì nghe sau các phụ âm khác: xī qī.

Âm cuối -n và -ng

Tiếng Việt có cả hai âm cuối này, nên đây là chỗ thuận lợi. Ở -n, đầu lưỡi áp vào lợi trên; ở -ng, đầu lưỡi nằm dưới, cuống lưỡi nâng lên, âm đi ra mũi. Pinyin an, ang đọc gần an, ang; en, eng gần ân, âng; ong gần ung (zhong gần “trung”). Nếu bạn nói giọng miền Nam, nơi -n và -ng cuối hay lẫn vào nhau, hãy luyện kỹ các cặp dưới đây.

• an và ang: ān āng, fàncơm fàngđặt
• in và ing: yīn yīng, xīnmới xīngngôi sao
• en và eng: ēn ēng, méncửa mènggiấc mơ

Những âm tiếng Việt có mà tiếng Trung không có

Danh sách ngược cũng có ích: một phần giọng nước ngoài là những âm tiếng Việt ta thêm vào theo thói quen.

• Phụ âm hữu thanh b, đ. Pinyin b, d, g là âm không rung, không bật hơi. Đọc b như “ba” tiếng Việt hay d như đ là đặt thêm tiếng vào chỗ không có.
• Âm cuối -p, -t, -c. Tiếng Phổ thông không có âm tiết nào kết thúc bằng p, t, c (k): âm tiết chỉ kết thúc bằng nguyên âm, -n, -ng hoặc -r. Âm Hán Việt thì vẫn giữ chúng từ tiếng Hán cổ, nên đừng mang sang: 学 xué — học, 十 shí — thập, mười, 六 liù — lục, sáu.
• Chỗ thắt giọng của thanh nặng, thanh ngã. Tiếng Trung không có âm tắc họng. Thanh 4 rơi nhanh nhưng không bị chặn lại ở cuối, thanh nhẹ ngắn nhưng không thắt.
• Âm v. Pinyin w đọc chỉ bằng môi, như một chữ u ngắn trước nguyên âm: 我 wǒ — tôi gần “ủa”, 问 wèn — hỏi gần “uân”. Một số người bản xứ đọc gần v, nhưng đó không phải chuẩn.

Vì thế các cách “phiên âm bồi” kiểu Việt (viết 谢谢 là “xiê xiê”, 你好 là “ní hảo”) giúp nhớ nhanh một câu, nhưng không dạy được cách phát âm, và thường đọc sai đúng những chữ “nói dối” ở trên. Các hệ phiên âm khác nhau ra sao, xem bài về phiên âm tiếng Trung.

Luyện phát âm tiếng Trung qua ba bước

• Nghe theo cặp, đừng nghe từng âm. Một âm tiết zha riêng lẻ không cho biết gì, nhưng cặp zha và jia cho thấy khác biệt ngay. Trong bảng pinyin, mọi âm tiết đều có âm thanh: mở hai cột cạnh nhau và bấm lần lượt.
• Ghi âm chính mình. Từ bên trong, giọng bạn nghe khác với bên ngoài. Ghi một cặp âm tiết ngay sau người đọc mẫu và nghe hai bản liền nhau.
• So từng đặc điểm một. Trước tiên chỉ luồng hơi (ba và pa, da và ta), sau đó chỉ vị trí lưỡi (sa, sha, xia), rồi chỉ môi (lu và lü). Như vậy bạn biết chính xác cần sửa gì.
• Chuyển sang từ. Âm được giữ chắc khi nằm trong từ, mà trong từ còn có thanh điệu. Về giai điệu của âm tiết, xem bài về thanh điệu; về thứ tự luyện tập nói chung, xem bài về phát âm tiếng Trung.