Bảng chữ cái tiếng Trung: pinyin và cách đọc so với tiếng Việt

22 tháng 10, 2026 · 9 phút đọc

Tiếng Trung không có bảng chữ cái. Bảng chữ cái là một bộ chữ nhỏ dùng để ghép thành mọi từ, như 29 chữ cái tiếng Việt. Còn tiếng Trung viết bằng chữ Hán: mỗi chữ ghi một âm tiết và đồng thời mang nghĩa. Dù vậy, bạn vẫn phải học một thứ “chữ cái tiếng Trung”: đó là pinyin, cách ghi âm tiếng Trung bằng chữ Latinh. Dưới đây là toàn bộ “bảng chữ cái tiếng Trung” cho người mới bắt đầu: từng chữ pinyin, âm gần nhất trong tiếng Việt và một âm tiết để bạn nghe.

Bảng chữ cái tiếng Trung là gì và có bao nhiêu chữ

Khi nói “bảng chữ cái tiếng Trung”, người ta thường muốn nói đến pinyin (拼音, âm Hán Việt là bính âm). Đây là hệ thống chính thức mà Trung Quốc dùng để dạy trẻ em đọc và dạy người nước ngoài phát âm. Từ điển và giáo trình ghi cách đọc của chữ Hán bằng pinyin, và người Trung Quốc cũng gõ chữ trên điện thoại, máy tính bằng pinyin.

Nếu đếm chữ thì có 26, như bảng chữ cái Latinh: âm tiết tiếng Trung dùng tất cả các chữ trừ v, và thêm chữ ü. Nhưng đếm theo âm sẽ có ích hơn đếm theo chữ, vì nhiều chữ đọc khác hẳn thói quen của người Việt: d đọc gần như t, t gần như th, zh gần như tr. Một âm tiết gồm phụ âm đầu (thanh mẫu), phần còn lại (vận mẫu) và thanh điệu: zhōng xiè qī. Có 21 thanh mẫu, khoảng 35 vận mẫu và bốn thanh.

Tất cả các âm tiết đều nằm trong bảng pinyin: khoảng bốn trăm âm tiết, âm nào cũng nghe được. Thay cho một “bảng chữ cái”, đó chính là thứ nên học trước tiên.

Bảng chữ cái tiếng Trung và cách đọc: pinyin so với tiếng Việt

Trước hết là các phụ âm đứng đầu âm tiết. Bấm vào âm tiết ở cột bên phải để nghe. Cột giữa chỉ là âm gần nhất trong tiếng Việt, giúp bạn biết nên hướng miệng về đâu; âm chính xác nằm trong bản ghi.

Có ba chỗ người Việt hay vấp. Thứ nhất, các cặp b–p, d–t, g–k, j–q, zh–ch, z–c khác nhau không phải ở độ “kêu” mà ở hơi bật ra: chữ thứ hai trong cặp đọc kèm một luồng hơi rõ. Đặt bàn tay trước miệng là bạn cảm nhận được. Thứ hai, j, q, x đọc với đầu lưỡi hạ xuống sau răng dưới, còn zh, ch, sh, r đọc với lưỡi cong ra sau. Thứ ba, sau zh, ch, sh, r, z, c, s, chữ i không đọc là “i” mà gần như “ư”: shì nghe gần “sư” cong lưỡi, sì gần “xư”.

Tiếp theo là vận mẫu, phần kết thúc âm tiết. Có ba nhóm chính: vận mẫu đơn chỉ có một nguyên âm, vận mẫu kép có hai hoặc ba, và vận mẫu mũi kết thúc bằng n hoặc ng.

Vận mẫu cũng có bẫy riêng. Chữ e không phải e tiếng Việt mà là âm nằm giữa ơ và ưa: hē nghe gần “khưa”. Nhưng trong ie và üe, nó lại gần ê, còn ian đọc là “iên” dù viết bằng chữ a: tiān nghe gần “thiên”. Các vận mẫu iu, ui, un là cách viết rút gọn, bên trong giấu thêm một nguyên âm: liu nghe gần “liêu”, dui gần “tuây”. Cuối cùng, n và ng ở cuối là hai âm khác nhau, giống như trong tiếng Việt: ān là “an”, áng là “ang”. Riêng ong đọc như “ung”: zhong gần “trung”, và 中国 tiếng Hán Việt cũng là Trung Quốc.

Khi âm tiết bắt đầu bằng i, u hoặc ü, người ta viết thêm y và w: yi, wu, yu, còn ian thành yan. Đó không phải là âm riêng, chỉ là cách đánh dấu đầu âm tiết. Sau j, q, x và y, hai dấu chấm trên ü được bỏ đi: xue và yuan vẫn đọc với ü, không phải với u. Cách đặt lưỡi và môi cho từng âm có trong bài về các âm của tiếng Trung.

Pinyin và chữ Quốc ngữ: giống mặt chữ, khác âm

Người Việt có một lợi thế lớn: chữ Quốc ngữ cũng dùng chữ Latinh, nên pinyin trông quen ngay từ đầu. Nhưng chính sự quen thuộc đó gây nhầm. Pinyin được đặt ra cho tiếng Trung, mỗi chữ mang giá trị riêng, không theo cách đọc của tiếng Việt. Những chữ dễ đọc sai nhất:

• d, t: d trong pinyin gần t của tiếng Việt, còn t gần th. Vì vậy dà không phải “da” hay “đa” mà gần “ta”, tā gần “tha”.
• x, s: cả hai đều gần x tiếng Việt, nhưng x pinyin đọc với môi dẹt và đầu lưỡi tựa sau răng dưới, mềm hơn. Còn s pinyin là x bình thường.
• ch, zh: ch pinyin không phải ch tiếng Việt mà gần tr cong lưỡi, có bật hơi. Âm gần ch tiếng Việt lại là j.
• h: đọc như kh, xát ở cuống họng, không nhẹ như h tiếng Việt.
• r: là r cong lưỡi, không đọc thành “d” hay “gi” như nhiều người miền Bắc quen nói.

Bên cạnh pinyin, nhiều người Việt còn quen một cách đọc khác của chữ Hán: âm Hán Việt. 中国 đọc theo pinyin là Zhōngguó, theo Hán Việt là Trung Quốc. Âm Hán Việt rất có ích để nhớ nghĩa, nhưng nó không giúp phát âm tiếng Trung: muốn nói được, bạn cần pinyin.

Thanh điệu: thứ không bảng chữ cái nào có

Chỉ có chữ thôi chưa đủ: mỗi âm tiết được đọc với một trong bốn giai điệu, và nghĩa phụ thuộc vào đó. Điều này người Việt hiểu ngay, vì tiếng Việt có sáu thanh. Trong pinyin, thanh được đánh dấu trên nguyên âm. Nghe cùng một âm tiết bốn lần: māmẹ mácây gai mǎcon ngựa màmắng. Thanh 1 cao và bằng, thanh 2 đi lên, gần thanh sắc, thanh 3 thấp, gần thanh hỏi, thanh 4 rơi mạnh từ cao xuống. Ngoài ra còn thanh nhẹ: âm tiết ngắn, không nhấn, không có dấu.

Tiếng Trung có bao nhiêu chữ Hán

Không có con số chính xác: các từ điển lớn nhất ghi hơn năm mươi nghìn chữ, nhưng gần như tất cả đều hiếm gặp hoặc không còn dùng. Cuộc sống hằng ngày cần ít hơn nhiều.

• 8.105 chữ: danh sách chính thức các chữ Hán thông dụng, ban hành ở Trung Quốc năm 2013.
• 3.500 chữ: phần đầu, thường gặp nhất của danh sách đó. Trường học Trung Quốc dạy phần này, và nó đủ để đọc báo, đọc sách.
• 246 chữ: số chữ cần nhận biết ở cấp 1 của kỳ thi HSK theo chương trình mới. Với chừng đó bạn đã đọc được những đoạn hội thoại đơn giản.

Một chữ Hán không phải là một từ. Phần lớn từ tiếng Trung gồm hai chữ: 汉字 Hànzì — chữ Hán (Hán tự), 中文 Zhōngwén — tiếng Trung (Trung văn). Vì thế ba nghìn chữ ghép được thành hàng chục nghìn từ. Người Việt lại có sẵn rất nhiều từ như vậy: học sinh, đại học, điện thoại đều là từ Hán Việt.

Chữ Hán được ghép từ những gì

Chữ Hán không phải là một hình vẽ ngẫu nhiên. Nó được ghép từ các bộ phận, còn bộ phận thì từ các nét, viết theo một thứ tự nhất định: từ trên xuống dưới, từ trái sang phải. Cùng một bộ phận lặp lại trong hàng trăm chữ.

• 女nǚphụ nữ (nữ)bộ phận gợi nghĩa
• 马mǎcon ngựa (mã)bộ phận gợi cách đọc
• 妈妈māmamẹ妈 = 女 + 马: “phụ nữ”, đọc gần như ma
• 好hǎotốt (hảo)女 + 子: người mẹ và đứa con

Bộ phận dùng để tra chữ trong từ điển, và thường gợi ý nghĩa của chữ, gọi là bộ thủ. Hệ thống truyền thống có 214 bộ thủ. Lúc đầu không cần học hết, nhưng biết khoảng mười bộ thường gặp nhất sẽ giúp nhớ chữ dễ hơn hẳn: chữ mới không còn là một mớ nét rối. Danh sách đầy đủ có trong bài về 214 bộ thủ.

Học bảng chữ cái tiếng Trung theo thứ tự nào

• Âm tiết. Đừng học thuộc từng chữ cái riêng lẻ, hãy đọc chúng trong âm tiết ngay từ đầu. Đi qua bảng pinyin theo từng hàng: nghe, đọc to theo, so sánh. Âm tiết được cấu tạo thế nào và có những tổ hợp nào, xem bài ngữ âm tiếng Trung; các phụ âm khó có trong bài về các âm.
• Thanh điệu. Học âm tiết cùng với giai điệu ngay từ đầu: trước là bốn thanh trên một âm tiết, sau là từng cặp âm tiết. Âm tiết và thanh điệu thường mất một đến hai tuần.
• Những từ đầu tiên, học bằng tai. Lời chào, số đếm, “tôi” và “bạn”, có pinyin và âm thanh. Tất cả đều nằm trong danh sách từ HSK 1.
• Những chữ Hán đầu tiên, qua bộ phận và thứ tự nét. Đừng chép chữ như chép một bức tranh; hãy ghép nó từ những bộ phận đã biết và viết các nét đúng thứ tự. Trong bài luyện viết, thứ tự nét được kiểm tra ngay khi bạn viết.

Ở Đài Loan và Hồng Kông thì sao

Ở đó người ta dùng chữ phồn thể, nhiều nét hơn chữ giản thể dùng ở Trung Quốc đại lục. Ở Đài Loan, trẻ em học đọc không phải bằng pinyin mà bằng chú âm (zhuyin, còn gọi là bopomofo): 37 ký hiệu riêng để ghi âm. Đó cũng không phải bảng chữ cái để viết, chỉ là công cụ hỗ trợ đọc. Người học nước ngoài gần như luôn bắt đầu với chữ giản thể và pinyin.