Pinyin là gì
Pinyin (拼音, pīnyīn, Hán-Việt là “bính âm”) là cách ghi chính thức âm tiếng Trung bằng chữ Latinh. Nhìn chữ Hán không biết cách đọc, pinyin thì cho bạn biết. Học sinh Trung Quốc, từ điển và bàn phím điện thoại đều dùng pinyin, và ai học tiếng Trung cũng bắt đầu từ đây.
Mỗi âm tiết gồm ba phần: thanh mẫu là phụ âm đầu (b, zh, x), vận mẫu là phần còn lại (a, ang, üe), và thanh điệu. Trong bảng, hàng là thanh mẫu, cột là vận mẫu, âm tiết nằm ở chỗ hai bên gặp nhau. Ô trống nghĩa là tiếng Trung không có âm tiết đó.
Số âm tiết không nhiều, chỉ khoảng bốn trăm. Vì vậy chỉ trong vài tuần bạn có thể đi hết cách phát âm của cả ngôn ngữ: sau đó, từ mới đều được ghép từ những âm tiết bạn đã biết.
Bốn thanh điệu
Cùng một âm tiết được đọc với bốn giai điệu, và đổi giai điệu là đổi nghĩa, giống như ma, má, mà, mả trong tiếng Việt. Nhưng dấu pinyin không phải dấu tiếng Việt: thanh 1 (ā) cao và bằng, cao hơn hẳn thanh ngang; thanh 2 (á) gần thanh sắc; thanh 3 (ǎ) gần thanh hỏi, còn trong câu thì chỉ thấp; thanh 4 (à) rơi mạnh từ cao xuống thấp, dứt khoát như một câu ra lệnh. Hãy nghe âm tiết ma ở từng thanh:
Ngoài ra còn có thanh nhẹ: ngắn, nhẹ, không nhấn, viết không có dấu. Đừng thêm chỗ thắt giọng của thanh nặng hay thanh ngã. Thanh điệu dễ học bằng cách nghe và bắt chước hơn là đọc mô tả: trong bài luyện thanh điệu bạn có thể đoán thanh bằng tai và so giai điệu giọng mình với giọng người đọc.
Những chữ cái không đọc như tiếng Việt
Pinyin và chữ quốc ngữ đều dùng chữ Latinh, nhưng nhiều chữ cái trông giống nhau lại đọc khác hẳn. Đây là những chỗ người Việt hay nhầm nhất.
- b, d, g: không phải b, d, g của tiếng Việt. B gần “p” nhưng không bật hơi; d gần “t” tiếng Việt (không phải d hay đ); g gần “c”, “k”.
- p, t, k và h: p, t, k bật hơi mạnh. T gần “th” tiếng Việt; p và k như “p”, “c” nhưng kèm một luồng hơi mạnh. H gần “kh” tiếng Việt, không phải “h” nhẹ.
- j, q, x: j gần “ch” tiếng Việt (lưỡi phẳng, môi dẹt), q là j có bật hơi. X là “bạn giả”: gần “x” tiếng Việt, nhưng đầu lưỡi tựa sau răng dưới, môi dẹt, nên nghe mềm hơn và xì hơn.
- zh, ch, sh, r: đầu lưỡi uốn ra sau. Zh gần “tr” đọc uốn lưỡi; ch là zh có bật hơi, không phải “ch” tiếng Việt; sh gần “s” uốn lưỡi; r gần “r” uốn lưỡi, không đọc thành “d” hay “z”.
- z, c, s: z như “t” và “s” đọc liền một lúc (tiếng Việt không có chữ nào cho âm này); c là z có bật hơi; s gần “x” tiếng Việt.
- i sau z, c, s, zh, ch, sh, r đọc gần “ư”, không phải “i”: zi, ci, si, zhi, chi, shi, ri.
- e: không phải “e” tiếng Việt mà nằm giữa “ơ” và “ưa”: he đọc gần “hưa”.
- ü: một âm “i” với môi tròn. Tiếng Việt không có nguyên âm này, và nó không phải “u”. Sau j, q, x và y không viết hai chấm nhưng âm vẫn vậy: ju, qu, xu, yu đều đọc với ü.
- -n và -ng là hai âm cuối khác nhau, như trong tiếng Việt: an và ang, en (gần “ân”) và eng (gần “âng”). Lẫn hai âm này là đổi từ. Chú ý thêm: ian đọc gần “iên” dù viết a, còn ong gần “ung”: zhong gần “trung”.
Những quy tắc viết dễ gây nhầm
- Âm tiết không có thanh mẫu mà bắt đầu bằng i, u hoặc ü được viết với y và w: i → yi, u → wu, ü → yu, ia → ya, uo → wo. Vì vậy hàng đầu tiên của bảng có yi, wu và yu.
- Vận mẫu iou, uei và uen đứng sau phụ âm thì viết gọn thành iu, ui và un: liu, gui, lun. Nhưng vẫn đọc đầy đủ.
- Dấu thanh đặt trên nguyên âm: trên a nếu có a; nếu không thì trên o hoặc e; trong iu và ui thì trên chữ cái cuối.
Câu hỏi thường gặp
Bảng chữ cái tiếng Trung là gì?
Tiếng Trung không có bảng chữ cái như tiếng Việt: người Trung Quốc viết bằng chữ Hán. Thứ thường được gọi là “bảng chữ cái tiếng Trung” chính là pinyin, cách ghi cách đọc bằng chữ cái Latinh. Pinyin được học đầu tiên để đọc được từ mới và gõ chữ Hán trên bàn phím.
Tiếng Trung có bao nhiêu âm tiết?
Khoảng bốn trăm, nếu không tính thanh điệu: bảng này có 412 âm tiết, kể cả những âm hiếm. Tính cả thanh điệu thì có khoảng 1.300 âm tiết, vì không phải âm tiết nào cũng có đủ bốn thanh.
Có thể đọc pinyin như tiếng Việt không?
Chỉ một phần. Nhiều chữ cái trông giống tiếng Việt nhưng đọc khác: d gần với “t” của tiếng Việt, t gần với “th”, h gần với “kh”, j gần với “ch”, zh gần với “tr” uốn lưỡi. Chữ x, ch và d là những “người bạn giả” dễ đọc nhầm nhất. Học kỹ mấy chữ này một lần, sau đó pinyin đọc rất đều: một cách viết luôn đọc một kiểu.
Dấu thanh pinyin có giống dấu tiếng Việt không?
Không hẳn. Thanh 2 (á) gần với thanh sắc, thanh 3 (ǎ) gần với thanh hỏi, nhưng thanh 1 (ā) là giọng cao và đều, còn thanh 4 (à) rơi mạnh từ cao xuống thấp, không giống thanh huyền. Đừng đọc theo dấu tiếng Việt: hãy nghe giọng bản xứ trong bảng.
Muốn nói được thì có cần học pinyin không?
Có. Pinyin là cách duy nhất để biết một từ đọc thế nào: nhìn chữ Hán không biết được. Không có pinyin, bạn không tra được từ điển và khó nhớ thanh điệu của từ mới.
Làm sao gõ tiếng Trung bằng pinyin?
Thêm bàn phím tiếng Trung (Pinyin) trên điện thoại hoặc máy tính. Gõ âm tiết bằng chữ Latinh, không cần dấu thanh, ví dụ nihao, rồi chọn chữ Hán cần dùng trong phần gợi ý.
Pinyin và thanh điệu là phần đầu tiên của khóa học
Bài học ngắn có âm thanh: bạn nghe âm tiết, nhắc lại và thấy ngay lỗi sai. Miễn phí, không cần đăng ký.
Bắt đầu miễn phí