Thanh mẫu và vận mẫu tiếng Trung: bảng đầy đủ có cách đọc
Ngữ âm tiếng Trung xoay quanh âm tiết. Mỗi âm tiết có ba phần: thanh mẫu (声母), tức phụ âm đầu; vận mẫu (韵母), tức phần vần đứng sau; và thanh điệu, giai điệu của cả âm tiết. Có 21 thanh mẫu, khoảng 35 vận mẫu và bốn thanh. Nắm được ba danh sách này, bạn đọc được mọi từ tiếng Trung viết bằng pinyin. Người Việt có sẵn khung này: “âm đầu, vần, thanh” cũng chính là cách ta học đánh vần ở lớp 1.
Âm tiết tiếng Trung gồm thanh mẫu, vận mẫu và thanh điệu
Thanh mẫu là phần đầu âm tiết, vận mẫu là phần sau. Trong âm tiết , thanh mẫu là m, vận mẫu là a. Trong , thanh mẫu là zh (hai chữ nhưng một âm, giống “tr” hay “ng” trong tiếng Việt), vận mẫu là ong. Thanh điệu đặt lên vận mẫu.
Thanh mẫu luôn là một phụ âm: không có hai phụ âm liền nhau ở đầu âm tiết. Vận mẫu là một nguyên âm, một tổ hợp nguyên âm, hoặc nguyên âm cộng âm mũi n, ng ở cuối. Ngoài ra không có phụ âm cuối nào khác: không có -p, -t, -c, -m, -nh như tiếng Việt. Cũng có âm tiết không có thanh mẫu, chỉ gồm vận mẫu: , .
Vì vậy tiếng Trung có ít âm tiết: khoảng 400, tính cả thanh điệu thì khoảng 1.300. Tiếng Việt có nhiều hơn hẳn, nhờ thêm âm cuối và sáu thanh. Cả bộ âm tiết tiếng Trung nằm gọn trong một bảng pinyin, âm tiết nào cũng nghe được.
Bảng thanh mẫu: cách đọc 21 phụ âm
Thanh mẫu tiếng Trung được học theo nhóm, tùy chỗ âm được tạo ra trong miệng. Bấm vào âm tiết để nghe. Chữ tiếng Việt trong phần mô tả chỉ là gợi ý: âm gần giống, không hoàn toàn bằng nhau.
| Nhóm | Thanh mẫu | Nghe | Cách đọc |
|---|---|---|---|
| Âm môi | b p m f | b gần một chữ “p” nhẹ, không bật hơi (không phải b tiếng Việt), p là “p” bật hơi mạnh. m và f gần m và ph. | |
| Âm đầu lưỡi | d t n l | Đầu lưỡi chạm lợi trên. d gần t tiếng Việt (không phải d, không phải đ), t gần th, n và l như n và l. | |
| Âm cuống lưỡi | g k h | Cuống lưỡi làm việc. g gần c/k tiếng Việt, k là c/k bật hơi (không phải kh), h gần kh. | |
| Âm mặt lưỡi | j q x | Đầu lưỡi tì vào răng dưới, giữa lưỡi nâng lên vòm miệng, môi dàn ra. j gần ch tiếng Việt, q là ch bật hơi, x gần x nhưng mềm hơn. | |
| Âm cong lưỡi | zh ch sh r | Đầu lưỡi nâng lên và hơi cong về sau. zh gần tr, ch là tr bật hơi (không phải ch tiếng Việt), sh gần s lưỡi cong, r gần r cong lưỡi, không phải “z”. | |
| Âm đầu lưỡi trước | z c s | Đầu lưỡi ở sau răng. z là “ts” đọc liền, c là “ts” bật hơi, s gần x tiếng Việt. |
Có ba chỗ hầu như người Việt nào cũng vấp.
- Các cặp b–p, d–t, g–k khác nhau ở luồng hơi, không phải ở tiếng rung. Pinyin b không phải b tiếng Việt: dây thanh không rung. Khác biệt nằm ở luồng hơi. Đưa lòng bàn tay trước miệng: với bạn phải thấy hơi phả vào tay, với gần như không có gì. Các cặp j–q, zh–ch và z–c cũng vậy.
- Chữ giống chữ Quốc ngữ nhưng đọc khác. d đọc như t, t như th, h như kh, ch như tr bật hơi, j mới gần ch, s gần x. Đọc pinyin theo thói quen tiếng Việt là lỗi phổ biến nhất.
- Ba dãy âm xuýt là ba vị trí lưỡi khác nhau. Ở j q x, lưỡi nằm phẳng và âm mềm. Ở zh ch sh, đầu lưỡi nâng lên và lùi về sau, âm cứng. Ở z c s, đầu lưỡi sát răng. So sánh: .
Chi tiết về các phụ âm khó, xem bài cách phát âm zh ch sh r, z c s, j q x.
Vận mẫu tiếng Trung: bảng và cách đọc
Vận mẫu chia làm ba nhóm: vận mẫu đơn (một nguyên âm), vận mẫu kép (hai hoặc ba nguyên âm) và vận mẫu mũi (có n hoặc ng ở cuối).
| Nhóm | Vận mẫu | Nghe |
|---|---|---|
| Vận mẫu đơn | a o e i u ü | |
| Vận mẫu kép | ai ei ao ou | |
| ia ie ua uo üe | ||
| iao iou (iu) uai uei (ui) | ||
| Vận mẫu mũi | an en in ün | |
| ang eng ing ong | ||
| ian uan üan iang uang iong |
Nhóm vận mẫu mũi còn có uen, sau phụ âm viết là un (), và ueng hiếm gặp, chỉ có trong âm tiết đứng riêng weng. Riêng er đứng tách biệt: nó không ghép với thanh mẫu nào, nhưng chính nó tạo nên từ .
Những điều cần biết khi đọc vận mẫu:
- e không phải e tiếng Việt. Môi không tròn, lưỡi lùi về sau, âm nằm giữa ơ và ưa: . Nhưng trong ie và üe, chữ e đọc gần ê: gần “xiê”.
- ü là “i” với môi tròn. Nói “i”, giữ nguyên lưỡi, rồi chu môi tròn. Tiếng Việt không có nguyên âm này, đừng đọc thành u hay “uy”: . So với u thường: .
- Vận mẫu kép đọc liền một hơi. ai, ao, iao đọc trơn như vần tiếng Việt: là một âm tiết, gần “hảo”, không phải “ha-o”. Nhiều vần gần với tiếng Việt: ai như ai, ao như ao, ou như âu, ei như ây.
- n và ng là hai âm cuối khác nhau. Ở n, đầu lưỡi chạm lợi trên; ở ng, cuống lưỡi nâng lên. Tiếng Việt cũng phân biệt như vậy, chỉ cần cẩn thận nếu giọng bạn hay lẫn -n và -ng ở cuối: , .
- ian đọc như “iên”. gần “tiên” (thanh 4), không phải “tian”. Tương tự với üan: . Còn ong đọc gần ung: hong gần “khung”.
Thanh mẫu nào ghép được với vận mẫu nào
Không phải thanh mẫu nào cũng ghép được với mọi vận mẫu. Bảng có nhiều ô trống, và đằng sau chúng là vài quy tắc đơn giản.
- j q x chỉ đứng trước i và ü. Sau chúng là các vận mẫu bắt đầu bằng hai nguyên âm này: . Không có âm tiết ja, qo hay xa.
- zh ch sh r, z c s và g k h thì ngược lại. Chúng không ghép với vận mẫu i và ü: không có gi hay shü. Chữ i trong zhi, chi, shi, ri, zi, ci, si không phải “i”, mà là tiếng kéo dài của chính phụ âm, lưỡi giữ nguyên chỗ, nghe gần ư: . “i” thật nghe trong và .
- Sau j q x không viết dấu chấm trên ü. Vì sau chúng không bao giờ có u thường, nên không sợ nhầm: viết ju, qu, xu, nhưng đọc với ü: . Dấu chấm chỉ giữ lại sau n và l, nơi có thể là cả hai nguyên âm: và , .
Không cần học thuộc danh sách các tổ hợp không có. Chỉ cần nhớ quy tắc j q x và chữ i “không phải i” sau zh ch sh r z c s; phần còn lại nhìn thấy ngay trong bảng thanh mẫu và vận mẫu đầy đủ: ô trống nghĩa là không có âm tiết đó.
Quy tắc viết: y, w và các dạng rút gọn iu, ui, un
Pinyin không phải lúc nào cũng viết vận mẫu đúng như trong bảng. Có ba quy tắc.
- Âm tiết bắt đầu bằng i thì viết y. Các vận mẫu i, in, ing đứng riêng thêm y phía trước: yi, yin, ying. Ở các vận mẫu khác, i đổi thành y: ia → ya, ie → ye, iou → you, ian → yan. Từ đó có , , .
- Âm tiết bắt đầu bằng u thì viết w. u đứng riêng thành wu, ở các vận mẫu khác u đổi thành w: uo → wo, uei → wei, uen → wen. Ví dụ: , , .
- Âm tiết bắt đầu bằng ü thì viết yu, không có dấu chấm. ü → yu, üe → yue, üan → yuan, ün → yun: , , .
Chữ y và w không phải thanh mẫu, chỉ là cách đánh dấu chỗ bắt đầu âm tiết. Thêm một dạng rút gọn nữa: các vận mẫu iou, uei và uen sau phụ âm mất nguyên âm giữa khi viết, thành iu, ui và un. Khi đọc vẫn đọc đủ, nguyên âm giữa vẫn nghe thấy, dù nhẹ: gần “liêu”, gần “quây”, .
Thanh điệu: phần thứ ba của âm tiết
Thanh mẫu và vận mẫu tạo ra âm tiết, nhưng chưa phải là từ. Từ chỉ thành hình khi có thêm thanh điệu: và khác nhau rõ ràng như “ma” và “mả” trong tiếng Việt. Dấu thanh đặt trên nguyên âm của vận mẫu, nhưng nhớ rằng dấu pinyin không trùng với dấu tiếng Việt. Bốn thanh nghe thế nào và khi nào chúng biến đổi, xem bài về thanh điệu tiếng Trung.
Ngữ âm tiếng Trung cho người mới bắt đầu là việc của hai, ba tuần: nghe và đọc theo tất cả thanh mẫu, vận mẫu, rồi ghép chúng thành âm tiết có thanh. Sau đó tai và lưỡi sẽ tiếp tục học qua từ thật. Bắt đầu từ đâu và sắp xếp việc luyện thế nào, xem bài về phát âm tiếng Trung.
Âm tiết nào cũng có âm thanh
Trong bảng pinyin, bạn nghe được mọi âm tiết với cả bốn thanh, do người bản xứ đọc.
Mở bảng pinyin
