Năm con Gà (tuổi Dậu): các năm, tính cách, hợp tuổi và chữ 鸡

24 tháng 10, 2026 · 9 phút đọc

Gà là con giáp thứ mười trong mười hai con giáp, đứng sau con Khỉ (tuổi Thân) và trước con Chó (tuổi Tuất). Người sinh năm con Gà là tuổi Dậu. Các năm Dậu trong khoảng một thế kỷ qua: 1933, 1945, 1957, 1969, 1981, 1993, 2005, 2017, 2029. Năm Dậu tiếp theo là 2029, năm Kỷ Dậu.

Người Việt quen chuyện năm con giáp bắt đầu từ mùng Một Tết chứ không phải 1/1, nhưng khi tra năm sinh vẫn hay quên. Năm Dậu gần nhất, Đinh Dậu 2017, thật ra kéo dài từ 28/1/2017 đến 15/2/2018. Bên dưới là bảng đầy đủ, rồi đến phần tiếng Trung: chữ 鸡, vì sao nó là “gà” chứ không riêng “gà trống”, những thành ngữ có con gà mà người Việt đọc Hán-Việt sẽ thấy quen.

Các năm tuổi Dậu

Mọi năm Dậu từ 1924 đến 2043, với ngày đầu, ngày cuối và hành của từng năm:

Cột “Hành” là hành của thiên can; “mệnh” trên lịch vạn niên Việt Nam tính theo nạp âm nên có thể khác. Đó là hai cách tính, không bên nào sai.

Con gà tiếng Trung là gì: chữ 鸡

Chữ của con giáp là 鸡, đọc 鸡 jī — con gà (Hán-Việt “kê”). Chữ j trong pinyin gần với “ch” tiếng Việt: lưỡi phẳng, môi hơi bành ra, không phải âm “gi”. Thanh 1 cao và đều, giữ giọng cao hơn thanh ngang của tiếng Việt một chút. Nghe gần như một chữ “chi” kéo dài, đều đều.

Trong tiếng Trung hằng ngày, 鸡 là “gà” nói chung, giống hệt tiếng Việt. Gà trống là 公鸡 gōngjī, “gà đực”, gà mái là 母鸡 mǔjī. Con giáp chỉ dùng 鸡, năm Gà là 鸡年 jī nián, còn tranh Tết thì vẽ một chú gà trống oai vệ, như tranh gà Đông Hồ quen thuộc ở Việt Nam.

Chữ này dễ tách: bên phải là 鸟 niǎo, “chim”, bên trái là 又, một nét giản hóa thay cho phần phức tạp hơn trong chữ phồn thể 雞. Bạn sẽ gặp 鸡 rất sớm, nhờ quả trứng: 鸡蛋 jīdàn — trứng gà. Để ý thứ tự: tiếng Trung nói “gà trứng”, tiếng Việt nói “trứng gà”. Chữ bổ nghĩa đứng trước, chữ chính đứng sau, ngược với tiếng Việt, và đó là lỗi kinh điển của người Việt học tiếng Trung.

Địa chi của Gà là 酉 yǒu, chữ “Dậu” trong tuổi Dậu. Giờ Dậu là chiều tối, từ 5 đến 7 giờ. Hình cổ của 酉 là một vò rượu, và bạn vẫn thấy nó trong chữ 酒 jiǔ, “rượu” (Hán-Việt “tửu”).

Từ và thành ngữ có chữ 鸡

Bấm vào thẻ để nghe:

• 鸡jīcon gàcon giáp thứ mười
• 公鸡gōngjīgà trốngnghĩa đen “gà đực”
• 母鸡mǔjīgà mái
• 小鸡xiǎojīgà con
• 鸡蛋jīdàntrứng gàtừ chung cho “trứng” khi mua và ăn
• 鸡肉jīròuthịt gà
• 宫保鸡丁gōngbǎojīdīnggà xào Cung Bảo
• 鸡尾酒jīwěijiǔcocktailnghĩa đen “rượu đuôi gà”

Và bốn thành ngữ mà người Trung Quốc thật sự dùng. Ba trong số đó người Việt cũng có, qua Hán-Việt hoặc dịch nghĩa:

• 闻鸡起舞wénjīqǐwǔnghe gà gáy là dậy múa kiếmnói về người chăm chỉ luyện tập từ sáng sớm
• 鹤立鸡群hèlìjīqúnhạc giữa bầy gàngười nổi bật hẳn giữa đám đông
• 鸡毛蒜皮jīmáosuànpílông gà vỏ tỏichuyện vặt vãnh: tiếng Việt nói y hệt
• 杀鸡儆猴shājījǐnghóugiết gà dọa khỉphạt một người để răn đe người khác

Quả trứng còn cho bạn vài câu rất đời thường:

• 我最喜欢吃番茄炒鸡蛋。wǒzuìxǐhuanchīfānqiéchǎojīdànMón mình thích nhất là trứng xào cà chua.
• 早饭我吃面包和鸡蛋。zǎofànwǒchīmiànbāohéjīdànBữa sáng tôi ăn bánh mì và trứng.
• 你们想吃鸡肉还是牛肉？nǐmenxiǎngchījīròuháishiniúròuCác bạn muốn ăn thịt gà hay thịt bò?

Trứng xào cà chua là món gần như nhà nào ở Trung Quốc cũng nấu, và ở Việt Nam cũng chẳng xa lạ. Thêm từ vựng về đồ ăn ở bài món ăn tiếng Trung.

Cách nói “tôi tuổi Dậu” bằng tiếng Trung

Tiếng Trung không nói tên địa chi như người Việt (“tuổi Dậu”), mà dùng động từ 属 shǔ — tuổi (con giáp), “thuộc về”, cộng với tên con vật, một chữ:

• 我属鸡。wǒshǔjīTôi tuổi Dậu (tuổi con Gà).
• 你属什么？nǐshǔshénmeBạn tuổi con gì?
• 你的生肖是什么？nǐdeshēngxiàoshìshénmeBạn cầm tinh con gì?
• 他比我大一轮，我们都属牛。tābǐwǒdàyìlún,wǒmendōushǔniúAnh ấy hơn tôi một giáp, chúng tôi đều tuổi Sửu.

Năm Gà là 鸡年 jī nián, còn con giáp nói chung là 生肖 shēngxiào — con giáp. Ở Trung Quốc, người mới quen có thể hỏi 你属什么？ khá sớm. Biết con giáp là đoán được tuổi trong khoảng mười hai năm, và câu này nhẹ nhàng hơn hỏi thẳng “bạn bao nhiêu tuổi?”. Khoảng cách mười hai năm có tên riêng, 一轮 yì lún, “một vòng”, đúng như “một giáp” của tiếng Việt.

Tính cách tuổi Dậu theo quan niệm truyền thống

Gà gáy lúc bình minh, và mọi điều người ta nói về tuổi Dậu đều xuất phát từ đó. Theo dân gian, người tuổi Dậu chăm chỉ, đúng giờ, tinh ý, ngăn nắp, tự tin và thẳng thắn đến mức bộc trực. Mặt kém dễ thương của cùng bức tranh ấy: thích được chú ý và hay chỉ ra lỗi của người khác. Hãy coi đó là chuyện vui bên mâm cơm, như người Trung Quốc vẫn làm.

• 勤奋qínfènchăm chỉ, cần cù
• 准时zhǔnshíđúng giờ
• 自信zìxìntự tinHán-Việt “tự tin”, nghĩa giữ nguyên
• 认真rènzhēnnghiêm túc, chu đáo

Mỗi năm Dậu còn mang một hành, lặp lại theo vòng sáu mươi năm: Tân Dậu 1981 (hành Kim), Quý Dậu 1993 (hành Thủy), Ất Dậu 2005 (hành Mộc), Đinh Dậu 2017 (hành Hỏa), Kỷ Dậu 2029 (hành Thổ). Theo quan niệm xưa, hành tô thêm chút sắc thái: Hỏa thêm năng lượng, Thổ thêm vững vàng, Kim thêm cứng rắn, Thủy thêm linh hoạt, Mộc thêm rộng lượng. Hành của năm sinh bạn có trong bảng ở trên.

Tuổi Dậu hợp tuổi nào, khắc tuổi nào

Theo truyền thống Trung Quốc, tuổi Dậu hợp nhất với tuổi Sửu (Trâu) và tuổi Tỵ (Rắn). Cùng với Gà, chúng tạo thành một trong bốn bộ tam hợp, 三合 sānhé, những con giáp cách nhau bốn năm. Tuổi xung là con giáp đối diện trên vòng tròn, tuổi Mão (Mèo): cặp này thuộc 六冲 liùchōng, “lục xung”. Người Việt còn hay nhắc “tứ hành xung”, và tuổi Dậu nằm trong nhóm Dậu, Tý, Mão, Ngọ. Ông bà có thể vẫn hỏi đến trước đám cưới; phần lớn các cặp đôi chỉ cười cho qua.

2029: năm tuổi tiếp theo của người tuổi Dậu

Năm của chính con giáp mình gọi là 本命年 běnmìngnián, “năm tuổi”. Dân gian Trung Quốc cho rằng đó là năm hơi xui, dễ xáo trộn, và cách hóa giải là màu đỏ: tất đỏ, thắt lưng đỏ, sợi chỉ đỏ ở cổ tay, thường do người nhà tặng. Với người tuổi Dậu, năm tuổi tới là 2029, từ 13/2/2029 đến 2/2/2030. Cũng màu đỏ ấy là màu của 红包 hóngbāo — bao lì xì ngày Tết.

12 con giáp

• 鼠 Chuột
• 牛 Trâu
• 虎 Hổ
• 兔 Mèo (Thỏ)
• 龙 Rồng
• 蛇 Rắn
• 马 Ngựa
• 羊 Dê
• 猴 Khỉ
• 鸡 Gà
• 狗 Chó
• 猪 Lợn

Tất cả các năm trên một trang, kèm cách tính lịch can chi: 12 con giáp tiếng Trung. Người Trung Quốc đón Tết thế nào có trong bài Tết Trung Quốc, còn chúc bạn bè ra sao thì xem lời chúc Tết tiếng Trung.